ในวันที่ทั่วโลกกำลังเร่งรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกไม่ใช่เพียงเรื่องของสิ่งแวดล้อมอีกต่อไป แต่กลายเป็นโจทย์สำคัญที่กำหนดทิศทางเศรษฐกิจ การค้า และความสามารถในการแข่งขันของประเทศ “การเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจคาร์บอนต่ำ” จึงเป็นสิ่งที่ประเทศไทยต้องเตรียมพร้อมอย่างจริงจัง โดยเฉพาะการนำเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ามาช่วยจัดการการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂ )จากภาคอุตสาหกรรม ซึ่งเป็นหนึ่งในแหล่งปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่สำคัญ
ซึ่งหนึ่งในเทคโนโลยีที่กำลังได้รับความสนใจทั่วโลก และมีบทบาทสำคัญต่ออนาคตของประเทศไทย คือ เทคโนโลยีการดักจับ ใช้ประโยชน์และกักเก็บคาร์บอน หรือ CCUS (Carbon Capture, Utilization and Storage ) ซึ่งเป็นแนวทางจัดการก๊าซ CO₂ ตั้งแต่ต้นทาง โดยดักจับ CO₂ ที่เกิดจากกระบวนการผลิตในโรงงานอุตสาหกรรม ก่อนนำไปใช้ประโยชน์ต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์ หรือกักเก็บไว้ในแหล่งกักเก็บใต้ดินอย่างเหมาะสม แทนที่จะปล่อยออกสู่ชั้นบรรยากาศ
ความสำคัญของ CCUS อยู่ที่การเป็นเทคโนโลยีที่ช่วยจัดการการปล่อยก๊าซ CO₂ ในภาคอุตสาหกรรมที่ยังลดการปล่อยได้ยาก ไม่ว่าจะเป็นอุตสาหกรรมปูนซีเมนต์ ปิโตรเคมี พลังงาน น้ำมันและก๊าซธรรมชาติ ซึ่งแม้จะพัฒนาเทคโนโลยีการผลิตให้มีประสิทธิภาพมากขึ้นแล้ว แต่ก็ยังมีการปล่อย CO₂ จากกระบวนการผลิตอยู่
สำหรับประเทศไทยแล้ว การพัฒนา CCUS ไม่ได้มีความหมายเพียงการลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมเท่านั้น แต่ยังเป็นโอกาสในการสร้างอุตสาหกรรมใหม่ ยกระดับอุตสาหกรรมเดิม และเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันในระยะยาว เพราะเมื่อกติกาการค้าโลกให้ความสำคัญกับเรื่องการปล่อยคาร์บอนมากขึ้น ประเทศที่มีเทคโนโลยีและระบบจัดการคาร์บอนที่พร้อม ย่อมมีความได้เปรียบในการดึงดูดการลงทุนและเชื่อมโยงกับห่วงโซ่อุปทานระดับสากล
อย่างไรก็ดีปัจจุบันเทคโนโลยีในการดักจับและกักเก็บคาร์บอน ยังเป็นเทคโนโลยีที่มีราคาแพง การเตรียมความพร้อมให้กับประเทศไทยในเทคโนโลยีดังกล่าว จำเป็นต้องอาศัยการสร้างเครือข่ายความร่วมมือจากทุกภาคส่วนทั้งในและต่างประเทศ รวมถึงการพัฒนาบุคลากรรองรับเพื่อสร้างความมั่นคงทางเทคโนโลยีในอนาคต จึงเป็นที่มาของความร่วมมือของทั้งภาครัฐ เอกชนและหน่วยงานไม่แสวงหากำไร ในการจัดตั้ง “ภาคีเครือข่ายพันธมิตรด้านการดักจับ ใช้ประโยชน์ และกักเก็บคาร์บอน แห่งประเทศไทย (Thailand CCUS Alliance: TCCA)” เมื่อเดือนมีนาคม 2567 โดยมีกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) โดย ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ทำหน้าที่เป็นเลขานุการ เพื่อร่วมกันขับเคลื่อนประเทศไทยไปสู่เป้าหมาย Net Zero 2050 โดยใช้เทคโนโลยี
…ล่าสุด เมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา นาโนเทค สวทช. ภายใต้ภาคีเครือข่าย TCCA จัดงาน “TCCA Grand Forum 2026: CCUS – Thailand’s Next Growth Engine” ขึ้น เพื่ออัปเดตความก้าวหน้าด้านนโยบาย กฎหมาย เทคโนโลยี การพัฒนาบุคลากร และความร่วมมือระหว่างประเทศ รวมถึงนำเสนอความก้าวหน้าตลอดระยะเวลา 2 ปีของการจัดตั้งเครือข่าย TCCA…
ศาสตราจารย์ ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการ อว. กล่าวว่า กระทรวง อว. มอง CCUS เป็นโอกาสในการสร้างเครื่องยนต์เศรษฐกิจใหม่ของประเทศ โดยใช้วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมยกระดับฐานอุตสาหกรรมเดิม ทั้งพลังงาน ปิโตรเคมี และวัสดุก่อสร้าง ให้แข่งขันได้ในเศรษฐกิจคาร์บอนต่ำ พร้อมสร้างธุรกิจ เทคโนโลยี และงานทักษะสูงใหม่ เพื่อขับเคลื่อนการเติบโตควบคู่กับเป้าหมาย Net Zero 2050
โดยผลการศึกษาภายใต้แผนแม่บท “Thailand CCUS Industrialization Master Plan” ที่จัดทำโดยมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และ สวทช. ร่วมกับ TCCA ชี้ให้เห็นผลการประเมินว่า ภายใต้สมมติฐานการพัฒนา CCUS เพื่อจัดการ CO₂ ประมาณ 60 ล้านตันต่อปี ในปี 2050 การลงทุนและดำเนินงานตลอดช่วงปี 2025–2050 มีศักยภาพสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจรวมกว่า 1.06 ล้านล้านบาท และสนับสนุนการจ้างงานสะสม 585,194 ตำแหน่ง โดยเฉพาะในภาคอุตสาหกรรม ไฟฟ้า ปูนซีเมนต์ และปิโตรเคมี
“CCUS ไม่ใช่เพียงเทคโนโลยีลดคาร์บอน แต่เป็นโอกาสในการสร้างอุตสาหกรรมใหม่ พัฒนาคนไทย และต่อยอดความเข้มแข็งของเศรษฐกิจประเทศ ซึ่ง อว. จะทำหน้าที่เชื่อมโยงมหาวิทยาลัย สถาบันวิจัย และภาคอุตสาหกรรม เพื่อพัฒนาเทคโนโลยีจากโจทย์จริงของโรงงานและทดสอบในสภาพการใช้งานจริง พร้อมพัฒนาบุคลากรและทักษะใหม่ให้วิศวกร นักวิจัย และคนรุ่นใหม่ได้เข้าสู่อุตสาหกรรมแห่งอนาคต”
ด้าน ดร. ภญ.อุรชา รักษ์ตานนท์ชัย ผู้อำนวยการศูนย์นาโนเทค สวทช. กล่าวว่า สวทช. มุ่งพัฒนาเทคโนโลยีและบุคลากรด้าน CCUS ให้ตอบโจทย์การใช้งานจริงของภาคอุตสาหกรรม โดยใช้ TCCA เป็นกลไกเชื่อมโยงระบบนิเวศการวิจัย พร้อมผลักดันโครงการนำร่องที่ทดสอบกับก๊าซไอเสียจากกระบวนการอุตสาหกรรมจริง และพัฒนาพื้นที่ทดสอบให้เป็นแหล่งเรียนรู้ร่วมกันของนักวิจัย ภาคเอกชน และสถาบันการศึกษา
“การพัฒนา CCUS ของไทยต้องก้าวจากห้องปฏิบัติการสู่การทดสอบในโรงงานจริง สวทช. จึงมุ่งพัฒนาเทคโนโลยีและบุคลากรด้าน CCUS ให้ตอบโจทย์การใช้งานจริงของภาคอุตสาหกรรม ควบคู่ไปกับการใช้ TCCA เป็นกลไกเชื่อมโยงระบบนิเวศการวิจัย โดย สวทช. กำลังผลักดันโครงการนำร่องที่สามารถทดสอบกับก๊าซไอเสียจากกระบวนการอุตสาหกรรมจริง เพื่อยกระดับองค์ความรู้และสร้างความพร้อมในการขยายผลเทคโนโลยีสู่เชิงพาณิชย์ เพื่อช่วยให้ภาคอุตสาหกรรมไทยลดการปล่อยคาร์บอน และผลักดันประเทศไปสู่เป้าหมาย Net Zero 2050 ได้อย่างยั่งยืน”
ขณะที่ ดร.พงษ์วิภา หล่อสมบูรณ์ ประธานคณะกรรมการขับเคลื่อนเครือข่าย Thailand CCUS Alliance (TCCA) และผู้ทรงคุณวุฒิ สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) กล่าวว่า ตามแผนยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี ในการลดก๊าซเรือนกระจก ได้ตั้งเป้าหมายการเพิ่มพื้นที่ป่าเพื่อช่วยดูดซับคาร์บอนถึง 120 ล้านตัน ปัจจุบันทำได้ประมาณ 99–100 ล้านตัน ยังขาดอีกประมาณ 20 ล้านตัน ซึ่งการอาศัยการปลูกป่าเพียงอย่างเดียว ค่อนข้างไปถึงเป้าหมายได้ยาก เนื่องจากแต่ละชุมชนมีความเป็นเมืองสูงมากขึ้น การเพิ่มพื้นที่ป่าอย่างเดียวจึงยังไม่พอ จำเป็นต้องอาศัยเทคโนโลยีมาช่วยในการกักเก็บคาร์บอน โดยเฉพาะในภาคอุตสาหกรรมที่ยังมีการปลดปล่อยในขบวนการผลิต แม้จะมีการปรับเปลี่ยนการใช้เชื้อเพลิงเป็นพลังงานหมุนเวียนแล้วก็ตาม
ดร.พงษ์วิภา กล่าวว่า หากประเทศไทยไม่มีการดำเนินการที่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยี CCUS จะทำให้ไทยไม่สามารถบรรลุเป้าหมายในการลดก๊าซเรือนกระจกที่ตั้งไว้ได้ ดังนั้น MISSION ที่สำคัญของเครือข่าย TCCA คือ การสร้างความร่วมมือแบบมุ่งเป้าในทุกภาคส่วน เพื่อขับเคลื่อนเทคโนโลยี CCUS ให้ก้าวหน้าในทุกมิติ และปูทางไปสู่การพัฒนาเทคโนโลยี CCUS อย่างยั่งยืน เพื่อสร้างประโยชน์ให้ได้สูงสุดสำหรับประเทศไทย
ทั้งนี้ TCCA เป็นเครือข่ายความร่วมมือด้านเทคโนโลยีการดักจับ ใช้ประโยชน์ และกักเก็บคาร์บอนของประเทศไทย ที่ทำหน้าที่เชื่อมโยงหน่วยงานภาครัฐ ภาคอุตสาหกรรม สถาบันการศึกษา และหน่วยงานวิจัย โดยตลอด 2 ปีที่ผ่านมา ได้ขยายเครือข่ายครอบคลุม 97 องค์กรพันธมิตร พัฒนาฐานข้อมูลผู้เชี่ยวชาญ เทคโนโลยี เครื่องมือวิจัย และโครงการ CCUS เชื่อมโยงหน่วยงานวิจัยกับภาคอุตสาหกรรม สนับสนุนการศึกษาแผนพัฒนาอุตสาหกรรม CCUS และขยายความร่วมมือกับองค์กรด้าน CCUS ในต่างประเทศ
“ จากการรวมพลัง 97 องค์กร สู่การสร้างระบบนิเวศ CCUS ของประเทศ TCCA กำลังเชื่อมงานวิจัย เทคโนโลยี และอุตสาหกรรม เพื่อเปลี่ยนความร่วมมือให้เกิดผลในทางปฏิบัติ ในระยะต่อไป TCCA จะยกระดับจากการสร้างเครือข่ายไปสู่การสนับสนุนโครงการนำร่อง การพัฒนาเทคโนโลยี การเตรียมความพร้อมเชิงนโยบาย และความร่วมมือด้านการลงทุน พร้อมต่อยอดสู่การจัดตั้งสมาคม TCCA เพื่อให้การขับเคลื่อนต่อเนื่องในระยะยาว”
ด้าน ดร. ขจรศักดิ์ เฟื่องนวกิจ นักวิจัยอาวุโสและผู้อํานวยการโครงการ TCCA ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ สวทช. อธิบายถึง CCUS ว่าประกอบด้วย 2 เทคโนโลยีสำคัญคือ CCS และ CCU โดย CCS หรือ Carbon Capture and Storage จะเป็นการดักจับ CO₂ แล้วนำไปอัดกักเก็บใต้ดินหรือชั้นหินทางธรณีวิทยาทั้งในทะเลและบนบก ในรูปแก๊สควบแน่น เทคโนโลยีนี้สามารถลด CO₂ ได้ปริมาณมหาศาล หรือในระดับหลักล้านตัน แต่ต้นทุนเทคโนโลยียังสูงมาก ขณะที่ CCU หรือ Carbon Capture and Utilization จะเป็นการดักจับ CO₂ และนำไปแปรรูปใช้ประโยชน์ ทั้งลดต้นทุนการผลิตและทำให้เกิดเป็นผลิตภัณฑ์ที่มูลค่าสูง เช่น วัสดุก่อสร้าง อย่างแคลเซียมคาร์บอเนต อิฐ ปูน หรือสารเคมี เช่น เมทานอล หรือทำเป็นปุ๋ยยูเรีย ทั้งนี้ เทคโนโลยี CCU แม้จะทำให้เกิดการใช้ปริมาณ CO₂ น้อยกว่า CCS แต่สามารถสร้างรายได้ทางเศรษฐกิจ มีผลตอบแทนทางการเงิน (Return) และช่วยลดการนำเข้าสารเคมีจากต่างประเทศ ดังนั้นประเทศไทยควรมีการพัฒนาทั้งสองเทคโนโลยีควบคู่กันไป
ปัจจุบันโครงการ TCCA มีการทำฐานข้อมูลทั่วโลกรวมถึงข้อมูลจากสมาชิกในเครือข่าย เพื่อศึกษาความพร้อมของประเทศไทย เบื้องต้น พบว่าประเทศไทยมีผู้เชี่ยวชาญในด้าน CCUS ประมาณ 118 คน ส่วนแนวทางในการพัฒนาระยะแรกในช่วง1-5 ปี ควรมุ่งเน้นผลิตภัณฑ์ที่ไม่ต้องใช้ไฮโดรเจนในกระบวนการแปลง เช่น กลุ่มคาร์บอเนต หรือพลาสติกโพลีคาร์บอเนต ซึ่งในต่างประเทศมีการพัฒนาออกสู่เชิงพาณิชย์แล้ว ส่วนระยะต่อมา การนำ CO₂ มาพัฒนาเป็นสารเคมีหรือเชื้อเพลิง เช่น เมทานอล สำหรับอุตสาหกรรมเคมี และปุ๋ยยูเรีย ซึ่งต้องใช้ไฮโดรเจนร่วมด้วย ปัจจุบันยังรอให้ราคาไฮโดรเจนต่ำลง หากทำได้สำเร็จจะช่วยลดการนำเข้าเคมีภัณฑ์ที่ไทยต้องนำเข้าเกือบ 100%
ดร.ศุภลักษณ์ พาฬอนุรักษ์ รองอธิบดีกรมเชื้อเพลิงธรรมชาติ (ชธ.) กระทรวงพลังงาน กล่าวว่า ประเทศไทยกำลังวางรากฐานการพัฒนา CCS ระดับประเทศ โดยต่อยอดองค์ความรู้และศักยภาพด้านธรณีวิทยาจากอุตสาหกรรมปิโตรเลียม สู่การสำรวจและประเมินแหล่งกักเก็บคาร์บอนไดออกไซด์บริเวณอ่าวไทยตอนบน เพื่อรองรับการพัฒนา Eastern Thailand CCS Hub ที่จะเชื่อมโยงแหล่งปล่อยคาร์บอนจากภาคอุตสาหกรรมในเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) การพัฒนา CCS Hub จะเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญที่ช่วยให้ภาคอุตสาหกรรมไทยเข้าถึงบริการกักเก็บคาร์บอนอย่างปลอดภัยและมีประสิทธิภาพ พร้อมรองรับการลดการปล่อยในระดับประเทศ การใช้โครงสร้างพื้นฐานขนส่งและกักเก็บร่วมกันของผู้ประกอบการหลายราย มีศักยภาพช่วยลดต้นทุนเมื่อเทียบกับการลงทุนแยกรายโรงงาน โดยต้องดำเนินควบคู่กับการพัฒนากฎหมาย มาตรฐานความปลอดภัย และระบบติดตามตรวจสอบ
นายศิวัช แก้วเจริญ ผู้อำนวยการกองขับเคลื่อนการลดก๊าซเรือนกระจก กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม (สส.) กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กล่าวว่า การบรรลุเป้าหมาย Net Zero 2050 ของประเทศไทยจำเป็นต้องอาศัย CCUS เป็นหนึ่งในกลไกสำคัญ โดยเฉพาะการจัดการ CO₂ จากอุตสาหกรรมที่ลดการปล่อยได้ยาก ซึ่งกรอบการศึกษาประเมินความต้องการจัดการ CO₂ ประมาณ 60 ล้านตันต่อปีภายในปี 2050 จากภาคไฟฟ้า ปูนซีเมนต์ ปิโตรเคมี และน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ
“การไปสู่ Net Zero ต้องมีทั้งเทคโนโลยีที่พร้อมใช้ กฎหมายที่ชัดเจน และกลไกทางเศรษฐกิจที่ทำให้เอกชนลงทุนได้จริง” นายศิวัช กล่าว พร้อมระบุว่าต้องเร่งพัฒนากลไกจูงใจ เช่น มาตรการทางภาษี การสนับสนุนต้นทุนเริ่มต้น กลไกราคาคาร์บอน การร่วมลงทุนระหว่างภาครัฐและเอกชน และรูปแบบธุรกิจที่มีรายได้ชัดเจนและแบ่งปันความเสี่ยงได้เหมาะสม
ประธานคณะกรรมการขับเคลื่อนเครือข่าย TCCA กล่าวสรุปว่า ในมุมมองของตนเองแล้ว มองว่าประเทศไทยมีความพร้อมในการที่จะขับเคลื่อนทั้งด้าน CCS และ CCU โดยพร้อมในระดับเริ่มต้น และยังต้องสร้างบุคลากรรองรับอีกเป็นจำนวนมากที่จะอยู่ในระบบดังกล่าว ซึ่งที่สำคัญคือต้องสร้างความตระหนักให้กับคนไทยให้รู้จักประโยชน์จากการใช้เทคโนโลยี CCUS นอกจากนี้ประเทศไทยยังพร้อมที่จะรับเทคโนโลยีใหม่ ๆ และความร่วมมือจาก ต่างประเทศอีกด้วย
CCUS จึงไม่ใช่เพียงเทคโนโลยีเพื่อแก้ปัญหาโลกร้อน แต่เป็นโอกาสในการสร้างอนาคตใหม่ให้กับประเทศไทย ทั้งในมิติสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ อุตสาหกรรม และการพัฒนาคน หากประเทศไทยสามารถเปลี่ยนองค์ความรู้และงานวิจัยให้กลายเป็นเทคโนโลยีที่ใช้ได้จริง พร้อมสร้างระบบนิเวศอุตสาหกรรมที่แข็งแกร่ง CCUS จะเป็นหนึ่งในกลไกสำคัญที่ช่วยให้ประเทศก้าวทันการเปลี่ยนแปลงของโลก รักษาความสามารถในการแข่งขัน และเดินหน้าสู่เป้าหมาย Net Zero 2050 ได้อย่างมั่นคงและยั่งยืน.
